Daw (1) - Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni, ndai sim sa ai lam hpe jawm makawp maga ga ngu ai lamang kaw nna sim sa ai lam hte seng nna nawku hpung a sharin shaga lam ni, hpaji ning hkring ni a sharin matsun lam ni, bai aten ladawn hta hkan nna byin pru wa ai sim sa ai lam hte seng ai chye ging ai lam ni hpe tang madun nga ai rai nga ai. Shing gyim masha shada da ganawn mazum ai lam hta tara rap ra ai lam ni nnga ai majaw, adip arip di ai roi rip dang sha ai lam ni a majaw, nsim nsa re ai lam ni, majan hte jahten sharun lam ni, shing gyim uhpung uhpawng, mung daw mung dan ni hta byin pru nga ai rai nga ai, dai zawn sha, shing ra tara makau grup yin hpe hkungga manu shadan ai lam ni nnga ai a majaw hte, shing ra tara nhprang sut rai ni a ntsa ntara ai masa hte hparan asung jashawn ai lam ni galaw nga ma ai majaw mung shing gyim uhpung uhpawng, shing gyim prat hta sim sa ai masa ni nnga byin ai masa hpe anhte hkrum hkra nga ga ai rai nga ai. Dai re ai majaw ndai lamang kaw nna makaw grup yin makawp maga lam hte seng ai lam ni, mungdan nhprang sut rai hte seng nna daw dan hparan asung jashawn jai lang ai lam hte seng ai lam ni hpe mung, dang lu ai daram sawk sagawn nna tang madun nga ai rai nga ai.

Ndai lamang kaw nna matut tang madun mayu ai lam gaw, dai ning 2015 ning May shata 24 shani nhtoi hte, ndau shapraw shabra dat ai wa sarabyin Francsi a Laudato Si ngu nna Latin ga hku shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra ai lam ngu ai, wa sarabyin Francis a sharin matsun hpe byin mai ai daram jinghpaw ga hku gale nna daw hte daw rai shapoi ya mat wa na ngai, grai manu dan ahkyak ai wa sarabyin a sharin lam rai nga ai majaw matut manoi nhprai ai sha bat shagu hkap ala madat nga ga ngu nna mung n gun jaw mayu nnga ai.

Ndai Laudato Si ngu ai, makau grup yin makawp maga lam hte seng nna sharin mastun ai wa sarabyin Francis a sharin matsun hpe ntsa lam maram dat yang daw kaba kyu garan da ai hpe mu lu nga ai.

Daw kaba langai ngu na hta, anhte yawng a shanu shing byin shara rai nga ai mungkan ndai dai ni gara masa byin nga sai ngu ai lam hpe tang madun da nga ai, ndai daw kaba npu hta dai ni na anhte a mungkan tha byin pru nga ai makau grup yin hten za nga magang sai mabyin masa hte baza nga magang nga sai anhte jawm marawp nga ai nbung hte seng ai lam, hka hte seng ai lam, atsam ningja marai ning sam hkrat yawm wa nga sai dai ni na anhte a shing gyim asak aprat hte shing gyim uhpung uhpawng ni a lam, mungkan mung dan langai hte langai nrap nra byi nga ai masa lam ni hte dai lam ni hte seng nna hparan mahtai tam ai lam ni hta tang ndu ningra ai lam ni nga nga ai masa lam ni hpe tang madun da nga ai.

Lahkawng ngu na daw hta gaw, mungkan ga gaw karai kasang hpan da lam re ngu ai masa hpe grau mu mada wa hkra, makam masham e jaw ai nhtoi hte seng ai lam, ja chyum mungga ni kaw nna sharin matsun ya ai nhtoi machye machyang ni a lam, mungkan pin ra a mau hpa mung sung mabyin lam ni, hpan da hkrum ai arung arai nga yawng nga pra hte, hpan da hkrum ai hkrung mahkrung ni a lapran mai kaja ai makyit mahkai hkri shawn lam ni nga nga na matu matsun sharin lam ni, ndai lam ni mahkra langai hte langai mahkri shawn hkat nga ai masa lam ni, ndai mabyin lam ni mahkra hpe madu yesu yu mada mara nga ai lam ni hte seng ai lam ni hpe tang madun da nga ai.

Masum ngu na daw kaba hta gaw, shing gyim masha ni a majaw mungkan makau grup yin shing ra masa hten za lam ni byin pru shangun nga ai ngu ai lam hpe madi madun da nga ai. Ndai daw kaba npu hta, shing gyim masha ni galaw shapraw gyin shapraw ai jak rung jak rai hpaji ni hte seng ai lam ni, ndai jak rung jak rai ni hte shayan nna mungkan ting mare kaba langaim zawn byin nga nna shara langai hte langai madin din da nmai ai dai ni na prat masa hte seng nna tang madun da ai hpe mu lu nga ai.

Daw kaba mali ngu na hta gaw, makau grup yin shingra masa hte seng nna hkum zup byin ging ai masa hpe sharin matsun da nga ai. Dai hta makau grup yin shingra masa, sut masa hte shingyim nga pra masa ni a lapran na matut mahkai mahkrai shawn hkat nga ai lam hte seng ai lam ni, htung hkying lai htung masa ni, shing gyim masha ni a shani shagu na sak hkrung nga pra ai lai ladat masa ni, masha law law a mai kaja ai akyu a matu myit shalawm nna mai kaja ai magam bungli jawm gun hpai ai lai ladat masa ni, ban hte ban matut sak hkrung nga pra wa na hpang na ban na masha ni a matu mara mung, myit shalawm magam bungli shachyan daw dan hparan ra ai masa lam ni hpe matsun sharin da ai lam hpe, ndai daw kaba mali ngu na hta mu lu nga ai.

Manga ngu na daw kaba hta gaw ya ya ta tut galaw ra ai lam ni hpe matsu da ya nga ai. Ya galaw ra na ngu ai lam ni hta, mungkan mung dan ni a lapran shada da jawm bawng ban jahkrum nna jawm daw dan galaw ra ai lam ni, tinang nang a mung dan gin ra hta hkan nna jahkrat galaw ra na masing masa nnan ni, makau grup yin shing ra masa hte seng nna mung, nhprang sut rai ni hpe asung ashawm jai lang ai lam ni hte seng nna mung, daw dan hparan ai lam ni hta asan sha yawng chye na mu mada lu ai masing masa ni nga ra ai lam hte seng ai lam ni, shing gyim masha ni shing gyim sari hte hkrak nga pra sak hkrung nga sa nga lu na matu, mung masa hte sut masa masing masa ni a lapran htap htuk ai masa ni hte seng nna mastun sharin shaga ai lam ni, bai makam masham ning mu hte hpung tang hpaji ning mu ni a laran jahpra la ra ai ning mu lam ni hte seng nna sharin matsun ai lam ni hpe ndai daw manga hta mu lu nga ai.

Kru ngu na daw kaba hta gaw, makau grup yin shing ra masa hte seng ai machye machyang ni hte wenyi sak hkrung nga sa lam ni hte seng nna sharin matsun ai lam ni galaw da nga ai. Ndai matsun sharin ai daw hta, galai shai la ra ai nga sat nga sa prat nnan msa hte seng ai, shing gyim masha hte makau grup yin shing ra masa lapran nga nga ra ang ai lam ni hte seng ai hpaji machye machyang ni, hten za mat sai shingra tara masa ni hpe gara masa ganing rai bai gram gaw gap la ra ai ngu ai lam hte seng ai hpaji machye machyang ni, dai zawn rai galaw ai a marang e lu la wa na kabu gara ai lam hte sim sa ai lam hte seng ai lam ni hpe sharin matsun da ya nga ai zawn karai kasang hte shi a hpan da hkrum ai tu matu hkrung mahkrung mahkra a lapran na kanawn mazup makyit mahkrai nga ai lam ni, bai hpan da hkrum ai lam ni mahkra a hkaw hkam jan Nu Maria hte seng nna sharin matsun ai lam ni lawm nga ai.

Ndai Laudato Si ngu ai wa sarabyin Francis a, makau grup yin mungkan ga hpe lakawn la ra na lam hte seng ai sharin matsun laiki hpe jahtum hta akyu hpyi ga lahkawng hte gyin chyum dat da nga ai. Langai ngu na akyu hpyi ga gaw mungkan ga a matu hpyi ya ra ai anhte a akyu hpyi ga rai nna, lahkawng ngu na akyu hpyi gaw, hpan da hkrum ai arung arai ni mahkra hte myit jawm hpawm nna jawm hpyi ra ai akyu ga rai nga mali ai.

Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni ya tang madun lai wa ai lam ni gaw wa sarabyin a mastun laika hte seng nna malawm ni hpe ntsa lam tang madun dat ai lam sha rai nga ai, kata lam hpe gaw ya du wa na ra ai bat kaw nna daw hte daw matut manoi tang madun mat wa na nngai ngu tsun let dai ni na lamang hpe ndai kaw naw jahkring sai rai.

 

Daw (2) - Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni shing gyim masha shada da ganawn mazum ai lam hta tara rap ra ai lam ni nnga ai sha n ga, adip arip roi rip dang sha ai lam ni nga ai a majaw, shing gyim uhpung uhpawng, mung daw mung dan ni hta nsim nsa re ai lam ni, majan hte jahten sharun lam ni byin pru ai rai nga ai, dai zawn sha, shing ra tara makau grup yin hpe hkungga manu shadan ai lam ni nnga ai a majaw hte, nhprang sut rai ni a ntsa n tara ai masa hte hparan shaw jai lang ai lam ni galaw nga ma ai majaw, shing gyim uhpung uhpawng, shing gyim prat hta sim sa ai masa nnga byin ai lam ni hpe shing gyim masha ni hkrum hkra nga ga ai rai nga ai.

Dai re ai majaw ndai sim sa ai lam hpe jawm makawp maga ga, ngu ai lamang kaw nna, wa sarabyin Francsi a Laudato Si ngu shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra sai, ngu ai sharin matsun lam hpe daw hte daw rai shapoi ya nga ga ai rai nga ai.

Ndai bat na lamang hta gaw anhte yawng a shanu shing byin shara rai nga ai mung kan ga ndai hta hpa ni byin nga sai ngu ai daw hpe tang madun na nngai.

Anhte marawp nga ai nbung ni nsan mat wa ai, hka ni nsan mat wa ai ngu ai masa hpe shing gyim masha ni a prat daw chyen masa madang hte shani shagu hkrum kadup nga ra saga ai rai nga ai. Jak rung kaba hkan na shaprawt dat ai jak sau wan hkut ni a majaw shing gyim masha ni a hkam ja lam hpe grai dam lada ai masa ja ja ahtu hkra shangun nga sai rai nga ai, ndai lam ni a majaw wan lam hte ru ai shing gyim masha ni a asak ni aten garai ndu shi yang si hkrum ai lam ni, machyi makaw hkrum ai lam ni byin hkrum nga ai, grau nna matsan mayan re ai masha ni ndai masa hpe hkam sha nga ra masai rai nga ai. Bai htaw wa htaw sa hkawm wa hkawm sa hta jai lang ai jak ni hkan na pru ai sai wan hkut ni a majaw nbung ni, hka ni baza mat ai, jak rung hkan na kabai shapraw ai gung lawm ai baza ni, hkai lu hkai sha ai hkan asung jashawn jai lang ai, latung shing tai sat tsi, tsing sat tsi hte kaga tsi mawan hkum sum hpa a majaw mung nbung, hka hte lamu ga sau ni hten za lam byin pru shangun nga ai rai nga ai. Prat dep hpung tang jak hpaji ni hte sha ndai zawn re ai mang hkang lam ni hpe ran hparan la lu na re ngu nna tang madun nga chye nga ma ai. Kaja wa ta tut hta gaw ndai zawn re ai langai hte langai matut hkri shawn ai masa ni nga nga ai mang hkang lam ni hpe dai jak hpaji ni hte sha nlu hparan la lu mai ai ngu ai lam ni dan dawng nga ai. Mang hkang lama ni hparan na matu galaw shapraw dat ai lam langai gaw kaga mang hkang langai hpe sha bai shabyin shapraw dat ai masa byin pru nga ai.

Shing gyim masha ni shara magup kabai shapraw ai baza bala ni hte seng nna mung ahkyak shatai myit shalawm ai lam galaw ra ga ai. Dum nta ni hte jak rung ni hkan kaw nna shing gyim masha ni kabai shapraw dat ai baza bala ni, tsi rung tsi gaw ni hkan na kabai shapraw ai baza bala ni, dum nta wa hpang gaw gap ai hkan run sharu ai hkan kaw nna pru wa ai baza bala ni, mi hprap hpung tang hpaji hte seng ai jak rung shara ni hkan na kabai shapraw ai baza ba al ni, ndai ni gaw shaning shagu ton wan lam hte ru nna law la nga ai. Ndai shing gyim masha ni kabai shapraw ai baza ni a law malawng gaw hten yat mat na matu grai yak ai baw baza ni rai ma ai zawn, radio active ngu ai radio dat jasat ni shapraw lu ai, shing gyim masha ni hpe jam jau jaw lu ai gung dat nsa ni pru shangun lu ai baza ni rai nga ma ai. Dai re ai majaw anhte shing gyim masha ni a shanu shara mung kan ga ndai gaw grai kaba ai baza sum pum kaba zawn byin nga sai rai nga ai.

Mungkan jut shara shagu hta, asak kaba sai masha ni a tsun madai ai lam ni hpe na lu nga saga ai, shanhte malawng tsun nga ma ai lam gaw, moi shawng de kalang mi grai tsawm htap lai wa yu ai shara ni ya gaw baza bala ni hte kaput nga mat masai ngu ai lam rai nga ai. Jak rung hkan na kabai shapraw ai baza ni hte dat jasat rawng ai kun rai ni law law asung jashawn jai lang ai lam ni a majaw shing gyim masha ni asak gadun ai, mayat maya lam ni hta ahtu hkra ai lam ni byin pru shangun lu nga ai, rai tim mung shing gyim masha ni gaw hkam ja lam hte seng nna grai dan dawng ai masa hte ja ja ahtu hkra machyi lam ni n byin pru ding sa hpa ahkyak n shatai ai sha nga chye nga ma ai.

Ndai zawn re ai mang hkang byin pru ai lam gaw arung arai ni hpe kalang sha lang nna kabai kau ai lai ladat ni a majaw mung rai nga ai. Ga shadawn langai tsun madi madun ga nga yang, anhte htuk shapraw dat ai mai sau je pa ni a malawng maga gaw bai kahtap jai lang lu hkra n galaw ai sha kabai kau ai rai nga ai. Anhte shing gyim masha ni hku nna shing ra masa ngu ai tha, mu mada lu mai ai bai gayin asung jashawn mat wa ai ngu ai mabyin hpe, hkaja kasi la na matu grai yak nga ga ai. Shing ra masa hta mu mada lu ai lam gaw, hpun kawa ni hku nna tsing nam sha ai du sat ni matu malu masha tai ya ai, dai tsing nam sha ai dut sat ni gaw shan sha ai du sat ni a sha hpa tai ya ai, dai shan sha ai du sat ni shapraw ai baza ni gaw hpun kawa hpan nnan law law hpe bai shabyin shaprat ya nga ai rai nga ai. Shing gyim masha ni shapraw ai jak rung hkan na pru ai kun rai ni gaw dai zawn re ai masa nlawm nga ai. Ya ndai prat ban na masha ni hte htawm hpang ban nga pra na masha ni, matut manoi asung jashawn bai gayin jai lang mat wa lu ai baw masa masing ni anhte hta n nga nga ga ai. Bai jat wa, prut wa ai ngu ai masa nnga ai baw nhprang sut rai ni hpe shadawn sharam nna shaw jai lang ai, asung jashawn ra ai shara ni hpe byin mai ai daram shayawm ai, bai kahtap nna asung jashawn lu hkra lajang ai ngu ai masa ni nga ra na rai nga ai.

Ndai zawn re lam ni hpe myit shalawm masing masa jahkrat ai rai yang chyu sha, anhte a shanu shing byin shara mung kan pyin ra hpe jahten nga ai, lang nna kabai kau ai ngu ai lai htung masa ni hpe ning hkatp ma nga kau lu na rai nga ga ai. Rai tim mung ya du hkra mu mada lu nga ai masa gaw ndai zawn re ai lam ni hpe myit shalawm nna masing masa jahkrat ai lam ni nmu mada ai daram masa naw rai nga ai.

Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni ya tang madun nga ai lam gaw Laudato Si ngu Latin ga hku shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra sai, ngu ai makau gyup yin shing ra masa hte seng nna wa sarabyin Francis a madi madun sharin matsun hta na sharin shaga lam ni hpe tang madun nga ai lam rai nga ai, ya du wa na bat lamang hta gaw du hkra ladaw ngu ai gaw yawng a mai kaja ai lam a matu re nga nna wa sarabyin madi madun da ai lam ni hpe matut nna tang madun mat wa na nngai matut nna hkap ala madat nga ga.

 

Daw (3) - Climate as a common good

Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni shing gyim masha shada da ganawn mazum ai lam hta tara rap ra ai lam ni nnga ai sha n ga, adip arip roi rip dang sha ai lam ni nga ai a majaw, shing gyim uhpung uhpawng, mung daw mung dan ni hta nsim nsa re ai lam ni, majan hte jahten sharun lam ni byin pru ai rai nga ai, dai zawn sha, shing ra tara makau grup yin hpe hkungga manu shadan ai lam ni nnga ai a majaw hte, nhprang sut rai ni a ntsa n tara ai masa hte hparan asung jashawn ai lam ni galaw nga ma ai majaw mung shing gyim uhpung uhpawng, shing gyim prat hta sim sa ai masa nnga byin ai lam ni hpe shing gyim masha ni hkrum hkra nga ga ai rai nga ai.

Dai re ai majaw ndai sim sa ai lam hpe jawm makawp maga ga, ngu ai lamang kaw nna, wa sarabyin Francsi a Laudato Si ngu shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra ai, ngu ai sharin matsun lam hpe daw hte daw rai shapoi ya nga ga ai rai nga ai. Ndai bat na lamang hta gaw, du hkra ladaw ngu ai gaw yawng a mai kaja ai lam a matu re nga nna wa sarabyin madi madun da ai lam ni hpe tang madun na ngai.

Du hkra ladaw ngu ai gaw yawng a mai kaja ai akyu a matu rai nga zawn, yawng hte seng ai, yawng a matu yaw shada da lajang da ai lam nan rai nga ai. Mung kan shadang nna maram tsun ga nga yang, ndai du hkra ladaw ngu ai gaw shing gyim masha ni a sak hkrung lam a matu nnga nmai ra a hkyak ai lam ni a lapran langai hte langai grai sung ai masa hte hkri shaw nga ai masa lam rai nga ai. Ya dai ni na aten mung kan kahtet shadang rawt tsaw jat wa ai masa hpe anhte hkrum kadup nga saga ai ngu ai lam hpe mung kan hpung tang hpaji ning hkring ni yawng maren mara myit hkrum ai, nsen langai sha shapraw nga ma ai rai nga ai. Lai wa sai ndai 10 ning laman hta sha, mung kan kahtet shadang tsaw jat wa ai mabyin hte rau pang lai hka madang rawt tsaw jat wa ai, bai dai kaw nna shing ra tara hte seng nna byin pru ai mabyin ni grau laja lana ladu shalai byin pru wa ai. Nkau mabyin ni nga yang hpung tang hpaji ning hkring ni tau nau tsun maram nlu mai ai masa ni byin pru wa ai.

Dai re ai majaw ndai zawn re ai masa hpe shing dang da lu na matu, shing gyim masha ni hku nna tinang a nga pra ai sat lawan ni, kun rai htuk shapraw ai lai ladat ni, kun rai ni hpe asung jashawn jai lang ai lai ladat ni hpe gram lai ai lam ni galaw ra saga ai ngu ai lam hpe shadum ya nga ai.

Mung kan ga kata shamu shamawt lam ni, jan shata shagan ni a shamu shamawt lam hta galai shai lam ni a majaw mung, mungkan katsi kahtet shadang ni hta galai shai lam ni byin pru ai ngu ai masa mung teng nga ai. Rai tim mung, ndai shaning 10/ 20 laman mung kan hta byin pru nga ai mungkan kahtet shadang rawt tsaw jat wa ai lam gaw Greenhouse ngu ai, shing gyim masha ni e galaw shapraw ai carbon dioxide, methane, nitrigin oxide, hte kaga dat nsa ni a majaw re nga nna hpung tang hapji ning hkring ni kaw nna sawk sagawn hkaja madi madun da ai lam ni nga nga nga ai. Jan kaw nna mung kan ga de du shang wa ai jan kahtet shing kang, mungkan ga hpe hkra nna bai nhtang mat wa ai hte lamu ntsa hta bra hten mat wa ra na masa hpe ndai dat nasa ni ding bai ding na jaw nga ai nga nna sawk sagawn da nga ma ai. Ndai lam a mang hkang madung gaw jak rung jak rai ni hpe shakri lu na matu, mungkan mung dan shara shagu ngu na daram hta jak wan sau ni hte, nlung nra wan n ga ni hpe ladu shalai nna nat lang asung jashawn jai lang nga ai majaw rai nga ai. Kaga ahkyak ai lam kaba langai mi gaw lamu ga hpe ladu shalai jai lang ai lam ni a majaw re, lamu ga hpe ladu shalai jai lang ai ngu ai hta hkai lu hkai sha lam ni galaw na ngu ai yawng sing lam hte nam maling kaba law law hpe hkyen nat jahten kau ai lam ni a majaw mung rai nga ai.

Ya na zawn mung kan kahten shadang raw tsaw jat wa ai a majaw, mung kan nbung shamu shamawt masa hta ja ja ahtu hkra ai lam ni byin pru shangun ai, dai kaw nna hkrit hpa kalai shai lam ni byin pru wa ai, dai kalai shai lam ni gaw shing gyim masha ni sak hkrung nga pra lam hta nnga nmai ahkyak ai lam ni rai nga ai, lu lang hka ni hpe ahtu jahten ya ai lam ni shabyin ai, mungkan hta nga ai shing gyim masha ni jai lang asung jashawn ra ai tsam n gun ni hpe ahtu hkra shangun ai, kahtet ai shara buga ni hkan hkai lu hkai sha lam kaw nna pru ai hkai nmai pru shadang ni hpe ahtu hkra shangun nna pru shadang yawm hkrat ai lam ni byin pru shangun ai, hkai nmai myu baw hpan nkau ni mat hkoi mat wa ai lam ni byin wa ai.

Mung kan a dung dung hte ding da matu jahtum kaw na hka gye bum ni ru byawng wa ai majaw Methane ngu ai dat nsa law law hkrit hpa shadang shabyin shapraw ai, gye bum ni ru byawng wa ai hte gapyawn nna dai hka gye bum ni hta gye rawng nga ai arung arai ni hten yat mat wa ai lam ni byin pru ai hte carbon dioxide dat nsa byin pru shangun ai, ndai zawn byin ai masa hta maga mi de mung shing gyim masha ni a jahten shaza lam ni a majaw, du hkra ladaw galai shai lam hpe shayawm ya lu ai marang law maling kaba ni hkoi mat wa ai majaw lam magup hta grau sawng ai lam ni byin pru ai.

Carbon dioxide dat nsa ni rawt jat lam byin ai a majaw pang lai kata acid dat ni grau law jat wa ai, dai kaw nna pang lai kata hta galai shai lam ni hpe byin pru shangun ai. Ya na masa zawn sha anhte matut nna naw galaw nga ga ai rai yang, ndai tsa ban laman hta sha du hkra ladaw hte seng nna lak lai ai galai shai lam hpe anhte mu lu na ga ai, shing ra masa hte seng ai lam hta tak maram nlu mai ai galai shai kaba ni byin pru nna de a hkrit hpa akyu ni hpe shing gyim masha ni hkrum kadup ra na rai ga ai.

Ga shadawn pang lai hka madang tsaw raw wa ai a majaw grai hkrit tsang hpa lam ni hkrum kadup wa lu mai ai. Anhte myit dum mai ai lam gaw, mung kan shing gyim masha ni a sum pum mali kaw nna sum pum langai mi daram gaw pai lai gin gau makau, pang lai hte ni nawn ai shara ni hkan mare de nna shanu nga ma ai, ngu ai lam hte, mung kan hta kaba hkyik hkam dik ai mare myo kaba nkau mi mung pang lai gin gau makau hta de da ai re ngu ai lam rai nga ai.

Du hkra ladaw galai shai lam ngu ai gaw mung kan hte shadang ai mang hkang lam rai nga ai hte, shing gyim masha ni a makau grun yin, sut masa mung masa, shing gyim nga pra masa yawng hpe ahtu hkra shangun nga ai mang hkang mung rai nga ai. Dai ni na prat anhte shing gyim masha ni hkrum kadup ngu ai kaba dik ai mang hkang lam ni hta nna langai mi mung rai nga ai. Ya du wa na ra ai shaning 20/ 30 ning laman hta grau nna sut masa lam hta galu kaba lam ni nau nnga shi ai mung dan ni hta hkra ahtu lam ni grau hkrum wa lu mai nga ai. Law malawng matsan mayan masha ni gaw, ndai zawn mung kan kahten shadang tsaw rawt wa ai a majaw byin pru ai tsin yam lam ni hkra ahtu lu mai ai shara buga ni hkan nga pra shanu nga ma ai rai ma ai. Shanhte a sak hkrung nga pra lam a matu, malawng maga hku nna nhprang sut rai ni hpe sha madung da nna shamyet shanat nga pra ma ai mung rai nga ma ai, ga shadawn, hkai lu hkai sha galaw ai, ngai hkwoi nga hkan sha ai, nam maling ni hpe machyu nna nga pra ai masa ni rai nga ma ai.

Du hkra ladaw galai shai lam a majaw byin pru lam ni hpe manga na matu arung arai lai ladat ni atsam ni ndai matsan masha ni hta n nga, shing ra tara hpyen hkrum wa yang mung hkap manga lu na atsam ni ning ra re ai masa mabyin hta, ndai matsan masha ni nga pra ra ai masa rai nga ai, ngam nga ai daw hpe du wa na ra ai bat lamang hta matut nna tang madun mat wa na nnga ai.

 

Daw (4) - Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni shing gyim masha shada da ganawn mazum ai lam hta tara rap ra ai lam ni nnga ai sha n ga, adip arip roi rip dang sha ai lam ni nga ai a majaw, shing gyim uhpung uhpawng, mung daw mung dan ni hta nsim nsa re ai lam ni, majan hte jahten sharun lam ni byin pru ai rai nga ai, dai zawn sha, shing ra tara makau grup yin hpe hkungga manu shadan ai lam ni nnga ai a majaw hte, nhprang sut rai ni a ntsa n tara ai masa hte hparan shaw jai lang ai lam ni galaw nga ma ai majaw mung shing gyim uhpung uhpawng, shing gyim prat hta sim sa ai masa nnga byin ai lam ni hpe shing gyim masha ni hkrum hkra nga ga ai rai nga ai.

Dai re ai majaw ndai sim sa ai lam hpe jawm makawp maga ga, ngu ai lamang kaw nna, wa sarabyin Francsi a Laudato Si ngu shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra ai, ngu ai sharin matsun lam hpe daw hte daw rai shapoi ya nga ga ai rai nga ai.

Wa sarabyin tsun madi madun da ai lam langai gaw, du sat du myeng hpun kawa ni hku nna, du hkra ladaw hta byin pru nga ai galai shai wa ai lam ni hte htap htuk hkra hkan nga pra na matu nbyin mai wa ai majaw htawt nawt hkawm mat wa na matu shadut hkrum ai. Ndai zawt byin ai majaw matsan masha ni a sak hkrung nga pra lam hpe ahtu hkra shangun lam byin pru shangun nna tinang a dum nta buga ni hpe kau da, htawt nawt nga pra hkawm ra ai masa de bai du shangun ai. Ndai zawn htawt nawt nga pra hkawm ra ai majaw tinang a shawng lam gam maka hte seng nna mung, kashu kasha ma ni a shawng lam hte seng nna mung tau nau tsun tak nlu ai masa byin hkrum ai. Makau grup yin hten za mat wa ai mabyin ni a majaw matsan mayan hkrum ai, dai zawn rai mastan mayan hkrum ai prat kaw nna lawt lu hkra ngu ai masa hte htawt nawt sit nga pra hkawm ai matsan masha ni grai grai law ai mabyin ni nga lai wa yu ai. Ndai zawn re ai masha ni gaw, mung kan mung dan ni jawm myit hkrum da ai tsin yam hkrum masha ni ngu ai masat masa jahpan hta nshang ai majaw, mung kan mung dan ni a hkye mawoi garum ning tum lam ni mung ndai masha ni nlu ma ai. Tara shang masat garum ya ai lam ni nlu la ai, ning dang kau hkrum ai masa ni tha asak jasum kau ra ai ndai zawn re ai masha ni law law nga nga ma ai. Ndai zawn re ai masha ni a tsin yam lam ni hpe nmu, nna, nchye masu nna akatsi sha tawn kau ya ai masa ni grau grau chyam bra nga ai hpe myit npyaw hpa mu mada lu nga ai. Shawoi galoi nhkrum nmu yu ai madang hte dai ni na prat hta ndai zawn re ai masa byin pru nga ai rai nga ai. Ndai zawn jam jau tsin yam hkrum sha nga ai anhte a hpu nau ni hpe garum la na lit hprai ai lam gaw, uhpung uhpawng ngu nna jawm shanu nga pra nga ai anhte shada da da garum madi shadaw la hkat ra ai ngu ai myit masa ni hten run nga sai ngu ai lam hpe madi madun nga ai lam mung rai nga ai.

Du hkra ladaw galai shai lam hte seng ai mang hkang shabyin ai hta grau nna lit nga ai ni gaw, sut su nga mai ai ni, sut masa mung masa hte seng ai ahkaw ahkang, ahkang aya jum tek da ai ni rai chye ma ai. Dai re ai majaw du hkra ladawn galai shai wa ai lam ni a majaw byin hkrum wa ra ai tsin yam lam ni hpe byin mai ai daram shayawm jahkrat ya na matu dai masha ni tha lit grau nga nga ai. Ya mu mada nga sai kum la ni hpe maram yu yang, ya na zawn sha kun rai htuk shapraw ai asung jashawn jai lang ai masa lam ni n galai shai lu ga ai rai yang, grau sawng ai tsin yam lam ni hpe hkrum ra na ga ai rai nga ai. Carbon dioxide dat nsa hte du hkra ladaw hpe jam jau jaw lu ai kaga dat nsa ni htuk shapraw ai lam hpe shayawn jahkrat kau lu hkra, mung masa hte seng nna shatsawm jahtuk gram galai la ra na ra nan ra nga saga ai. Ga shadawn n lung nra wan n-ga nat jai lang ai lam hpe jahkring kau nna, de a shara hta bai gayin jai lang mai ai kaga hpan ni hpe asung jashawn jai lang ai lam ni galaw wa lu hkra, mung masa hku nna masing jahkrat ai lam ni galaw ra na rai nga ai. Clean and renewal energy ngu ai makau grup yin hpe hten za lam n byin shangun lu ai jak rung jak rai gawt shakri lu mai ai nhprang rai ni, mung kan shara magup hta ram daw nga nga ai. Hpung tang hapji ni hpe jai lang nna gram lajang jahtuk la ra na lam ni sha ra nga ai rai nga ai. Nkau mung dan ni hta ndai zawn gram jahtuk da ai lam ni galaw hpang nga masai rai nga ai, rai tim mung law htap ai ram gying ai madng de gaw garai ndu lu shi nga ai. Jak wan sau nau nsha ai sha kun rai htuk shapraw ai lam ni hte, jak rai ni hpe gawt shakri ai lam ni galaw lu hkra ja gum hpraw arang law law bang nna ladat nnan ni gyin shapraw ai lam ni, bai nhprawng rai, nhprang atsam ni hpe shayawm jai lang lu hkra ngu ai masa hte, ladat nnan ni hte dum nta wa hpang ni hpe gaw gap ai lam ni, mung dan nkau mi hta nga nga magang sai rai nga ai, rai tim mung ndai zawn re ai mai kaja ai lai ladat ni mung kan mung dan shagu de chyam bra wa na matu gaw grai nan naw ra nga mali ai, nga nna wa sarabyin a matsun laika hta madia madun da nga ai.

Hte Issue of Water

Bai, wa sarabyin Francis madi madun da ai ahkyak ai lam kaba langai mi gaw lu lang hka hte seng ai mabyin mang hkang rai nga ai. Ndai lu lang hka ngu ai gaw yawm htum mat wa lu mai ai baw nhprang sut rai hpan ni hta na langai mi rai nga ai. Galu kaba nga sai mung dan ni, lu su nga mai ai uhpung uhpawng ni hta, dai ni na aten hka hpe shadawn shadang nnga, ntaw ntsang hkrup mara jai lang ai, ru kabai kau ai lam ni galaw nga ma ai, ya na zawn sha matut hkawm sa na matu nbyin mai nga ai. Hkap la lu ai madang hta grai nan lai hkra, mung kan gin ding aga hpe anhte shaza nga saga ai hte, matsan jam jau lam ngu ai mang hkang lam hpe yan hparan ai lam anhte garai n galaw shi nga ga ai.

Lu lang hka ngu ai gaw anhte shing gyim masha ni asak hkrung nga pra lu na matu mung, nga yawng nga pra hkrung hkrung tu matu ma hkra a matu mung, nnga nmai ahkyak ai lam kaba rai nga ai majaw hka hte seng ai mang hkang lam gaw ahkyak dik ai mang hkang lam kaba langai mi rai nga ai.

Hkam ja lam a matu, hkai lu hkai sha lam a matu, jak rung kaba ni gawt shakri shamawt lu na matu san seng ai hka ra nga mali ai. Lu lang hka hte seng nna ra ai daram sha shaw len jaw lang ai masa ni nga lai wa sai rai tim, ya dai ni na aten ra ai hta jan hkra lang ai masa ni nga nga ai majaw hka hte seng ai mang hkang lam ni hpe kade nna yang hkrum kadup na rai saga ai. Hka len jaw shabra ya ai masa hpe madung da nna shamyet shanat nga ra ai Myo mare kaba ni law law hta hka dum hprut ai mang hkang lam ni hkrum ai aten ni nga ma ai.

Africa dan na masha ni grau nna hka mang hkang hkrum ma ai, lu lang hka lu la shara law law nlu ma ai, marang nhtu jan kri ai lam ni byin ai majaw hkai lu hkai sha lam ni tha mang hkang byin ai, hkai nmai pru shadang yawn ai lam ni hpe hkrum kadup nga ma ai rai nga ai. Mung dan nkau mi shara nkau mi hta lu lang hka alaw ahtam lu mai ai shara ni nga ai rai tim, nkau mung dan ni hta hka dum hprut ai, hkai lu hkai sha nlu ai masa ni byin pru ai.

Ahkyak dik ai anhte a mang hkang kaba langai mi gaw, matsan masha ni hku nna hkam ja lam a matu htap htuk ai, hka san ni nlu mai ai masa rai nga ai. N-san seng ai hka hpe lu lang nga ra ai majaw shani shagu masha law law hka hte seng ai machyi makaw hkrum ai, si hkrum ai lam ni byin ai. N-san ai hka lu lang ai majaw kan hkaw kan machyi byin ai, kan hte seng ai ana zinli ni byin hkrum ai, ma kaji ni law law asak sum ai lam ni byin hkrum ra ga ai rai nga ai, nga nnna wa sarabyin Francis madi madun da nga ai, ngam nga ai daw hpe du wa na ra ai bat lamang hta matut tang madun na nngai, ngu tsun let dai ni na lamang hpe ndai kaw naw jahkring sai rai.  

 

Daw (5) - Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni, shing ra tara makau grup yin hpe hkungga manu shadan ai lam ni nnga ai a majaw hte, nhprang sut rai ni a ntsa n tara ai masa hte hparan shaw jai lang ai lam ni galaw nga ma ai majaw shing gyim uhpung uhpawng, shing gyim prat hta sim sa ai masa nnga byin ai lam ni hpe shing gyim masha ni hkrum hkra nga ga ai rai nga ai.

Ndai sim sa ai lam hpe jawm makawp maga ga, ngu ai lamang kaw nna, wa sarabyin Francsi a Laudato Si ngu shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra ai, ngu ai sharin matsun lam hpe daw hte daw rai shapoi ya nga ga ai rai nga ai.

lai wa sai bat lamang hta lu lang hka hte seng ai lam hpe tang madun lai wa ai hta, nsan seng ai hka ni hpe lu lang nga ra ai majaw shani shagu masha law law hka hte seng ai machyi makaw hkrum ai, si hkrum ai lam ni byin ai. Nsan ai hka lu lang ai majaw kan hkaw kan machyi byin ai, kan hte seng ai ana zinli ni byin hkrum ai, ma kaji ni law law asak sum ai lam ni byin hkrum ra ngu ai lam hpe na la lai wa saga ai rai nga ai. Ndai lam hte seng nna wa sarabyin Francsi a matsun laika hta matut madi madun shadum da ai lam gaw, ga kata na nhprang sut rai ni htu shaw ai lam ni, hkaw lu hkai sha galaw ai lam ni, jak rung jak rai hte matut manoi ai magam lam ni a majaw, ga kata na hka ni hten baza ai masa byin pru nga sai, grau nna hkrak re ai tara upadi mastun lam ni nnga, sadi sahka na matu mastun madun lam ni nnga byin nga ai mung dan ni hta ga kata na hka ni hten baza ai lam ni grau byin nga ai rai nga ai. Ndai zawn rai byin ai lam gaw jak rung kaba ni hkan na kabai shapraw ai baza bala ni a majaw sha nrai, anhte shing gyim masha ni shara magup jai lang nga ai chemical dat jasat rawng ai arung arai ni hpe hka shi ni, nawng ni pang ni de de hkrup mara kabai sharu ai lam ni matut manoi galaw nga ga ai majaw mung rai nga ai.

Lu lang mai ai hka ni ding run yawm grit nga sai masa rai nga ai. Shara nkau mi hkan nga yang ndai zawn rai nlaw mat wa ai, yawm grit mat wa ai masa byin nga ai a lapran, ndai nhprang hka ni hpe masha latup mi e sha madu la kau nna gat lawk de du shalai sha ai, gat rai shatai kau ai masa ni mung byin nga ma ai rai nga ai. Kaja wa nga yang hka ngu ai gaw shing gyim masha ni sak hkrung nga pra lu na matu nbyin nmai ra ahkyak ai lam rai nga ai majaw, lu lang mai ai hka kaja lu la ra ai ngu ai lam gaw shing gyim masha yawng a npawt nhpang ahkaw ahkang nan rai nga ai. lu lang hka kaja nlu la re ai masa byin hkrum nga ai matsan masha ni a ntsa ndai anhte a mung kan gaw hka kaba kap nga sai ngu ai lachyum rai nga ai. hpa majaw nga yang hpa lam a majaw mung nyet kau ya nmai ai shing gyim sari hte shanhte hkrak sak hkrung lu ra ai ngu ai shanhte a shing gyim ahkaw ahkang hpe ning dang kau ya ai a majaw rai nga ai. Matsan masha ni a ntsa kap nga ai hka ndai hpe wa shaprai lu na matu, kaja san seng ai lu lang hka ni shanhte atsam lang lu hkra lajang ya ai lam ni hta ja gum hpra garum ya ai lam ni galaw ya ra na rai nga ai.

Hka hpa n gawn nsawn di nna ra ai hta jan hkra hkrup mara jai lang shaza kau ai lam ni matut manoi byin ding yang rai nga ai, sut masa rawt jat bawng ring nga sai mung dan kaba ni hkan chyu sha mung nrai ya rawt jat galu kaba hpang wa nga sai mung dan ni hkan mung byin nga ai rai nga ai. Hpaji jaw myit jasu ai lam ni ning ra nga ai majaw mung, galaw man nga sai lai kyang lai masa ni hpe gram lai ya na matu shadum jasu ya ai lam ni ning ra nga ai a majaw mung ya na zawn byin nga ai rai nga ai.

Ya na zawn rai lu lang hka ni yawm hkrat wa ai a marang e, hka hpe machyu nna shapraw ra ai malu masha sha hpe ni yawm hkrat wa ai masa de du shangun na rai nga ai. Hkyak hkyak gram lajang ahkyak la ai lam ni n galaw ga ai rai yang shaning 20/30 ning lapran hka hte seng ai mang hkang kaba hkrum wa lu mai ai, ndai zawn rai makau grup yin hten za wa ai a majaw byin pru wa na tsin yam lam ni hpe masha wan hkying lam hte ru nna hkrum kadup lu mai ai, ndai tsa ban laman mung dan shada matut mahkai ai sut masa hpaga uhpung kaba ni kaw nna hka hpe jawm madu kau ai lam ni galaw wa ai kaw nna mang hkang kaba ba ni majan ni byin pru ai masa ni mung byin pru lai wa ai nga nna nga nna sawk sagawn tang madun sadi jaw da ai lam ni mung nga nga mali ai.

Loss of Biodiversity

Bai wa sarabyin Francis madi madun ai ahkyak ai kaga lam langai mi gaw, loss of Biodiversity ngu ai, du sat du myeng hte hpun kawa amyu baw hpan nkau mi mat hkoi wa lu mai ngu ai lam rai nga ai.

Galu galag yu mada ai lam ni nnga ai sha aten kadun akyu a matu chyu yu nna galaw nga ma ai sut masa lam, hpaga ding ga lam hte, kun rai htuk shapraw ai lam ni a majaw mung kan ga a nhprang sut rai ni gin lut wa nga ai masa byin nga ai. Hpun maling kaba ni mat hkoi mat wa ai a majaw, ahkyak ai baw hpan nkau mi mat hkoi mat wa ai, dai ni gaw htawm de sha hpa malu masha ni tai ya na sha n ga, tsi mawan tai na, kaga lam shagu hta akyu rawng na hpun kawa amyu baw hpan ni rai na rai nga ai. Nbung ai hpun kawa tsing du tsing man amyu baw shagu hta genes ngu ai amyu baw hpan hte seng ai nsa ni rawng nga ai, ndai ni gaw shing gyim masha ni hta ra ahkyak ai lam ni hpe jaw ya ai, makau gyup yin shing ra masa hte seng ai mang hkang lam ni nbyin pru hkra shing ra masa hpe rap shara ya ai lam ni shabyin ya ai rai nga ai.

Ndai nbung ai du sat amyu baw hpan, hpun kawa, tsing du tsing man amyu baw hpan ni hpe lani mi na aten akyu rawng wa na nhprang sut rai ni rai nga ma ai ngu ai masa hte mu mada chye na ai maasa hte sha mung nram nga ai, shanhte hta ahkyak ai manu dan ai lam ni shi shara hte shi nga nga ai rai nga ma ai. Shaning shagu anhte nmu nchye dat ai du sat du myeng amyu baw hpan, hpun kawa tsing du tsing man amyu baw hpan hkying lam hte ru nna mat hkoi nga ai masa hpe hkrum nga saga ai. Ndai baw hpan ni gaw htani htana mat hkoi mat wa sai re majaw htawm de anhte mu yu sana ga ai nrai nga ai zawn anhte a kashu kasha ban ni mung nmu yu mat sana rai nga ai. Mat hkoi mat wa sai du sat du myeng, hpun kawa baw hpan a malawng maga gaw shing gyim masha ni galaw ai magam lam ni a majaw byin mat wa ai rai nga ma ai. Anhte a majaw hkying lam hte ru ai du sat du myeng, hpun kawa, tsing du tsing man amyu baw hpan ni mat hkoi mat wa masai majaw shanhte tu pra nga ai ngu ai masa hte hpan madu hpe shakawn shagrau lam ni n galaw mat lu masai, shanhte nga pra tu nga ai hpe anhte mu mada nga ai hku nna shanhte anhte hpe tsun shadum ai lam ni n galaw lu masai rai nga ai, hkrak nga yang shanhte hpe dai zawn di kau na ahkaw ahkang anhte hta nnga nga mali ai.

Ngam nga ai daw hpe du na bat lamang hta matut tang madun mat wa na nngai.

 

 Daw (6) - Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni, ndai lamang kaw nna wa sarabyin Francsi a Laudato Si ngu shamying ai, anhte yawng a shanu shing byin shara mungkan ga hpe lakawn la ra sai, ngu ai sharin matsun lam hpe daw hte daw rai shapoi ya nga ai hta lai wa sai bat na lamang hta shaning shagu anhte nmu nchye dat ai du sat du myeng amyu baw hpan, hpun kawa tsing du tsing man amyu baw hpan law law mat hkoi nga sai hte ndai zawn mat hkoi mat wa ai lam ni byin pru ai gaw shing gyim masha ni galaw ai magam lam ni a majaw byin mat wa ai lam ni re, ngu ai lam hpe tang madun lai wa sai rai nga ai.

U num ji num joi, du sat du myeng amyu baw hpan ni mat hkoi mat wa ai ngu ai shaloi ndai ni gaw anhte a myit hte chyaw atsawm mu yu lai wa ai, dan dawng ai baw amyu baw hpan ni rai nga ai majaw, anhte a myit masin tha myit npyaw ai lam ni aloi sha hkam sha pru lu mai nga ai. Rai tim mung maga mi de, anhte a myit hte a stawm nmu mada lu nmu nchye yu ai lam ni law law mung mat hkoi ai lam byin pru nga ai, ga shadawn, kamu makrat, latung shing tai manut, hka kara amyu my, gum rawt hkawm ai baw latung amyu my, bai hti ndang law la ai myi hte nmu lu mai ai aga hkan rawng shanu nga ai grai kaji ai hkrung kanu baw hpan law law ni mung mat hkoi mat wa ai lam ni byin pru nga ai. Ndai ni hpe anhte nmu lu mai ga ai rai tim, dai shara ni hta shanhte a shamu shamawt nga pra lam ni gaw dai shara matut ngang grin, ngang kang nga na matu nnga nmai ahkyak ai masa tai nga lu mai ai. Ndai zawn byin pru ai lam ni hpe shing gyim masha ni shang shing dai ai lam ni galaw ra ai baw rai nga ai. Rai tim mung, dai ni na aten, ndai zawn re ai masa ni hpe shing dang lu hkra shing gyim masha ni galaw ai lam ni gaw grai nan ran rau sha rai nga ai. Ndai zawn shing dang ai lam ni n galaw ga ai majaw grau grau sawng ai tsim yam lam ni hpe anhte shing gyim masha ni shara magup hkrum ra ga ai. Hkrit tsang hpa lam ni shara magup nga pru wa ai. Shing shing gyim masha ni a shang shang dang galaw ai lam nkau mi gaw mabyin masa ni hpe grau pyi sawng jat shangun ai lam ni mung byin pru shangun nga ai. Ga shgadawn, hkai lu hkai sha lam tha akyu jaw ai baw u num ji latung shing man ni mat hkoi mat wa ai majaw, dai latung shing man ni a shara hta prat hpaji hte kaga arung arai ni hpe gyin shapraw nna hkai lu hkai sha lam galaw ai a marang e grau hkrit tsang hpa lam ni sha byin pru ai.  

Shing gyim masha ni shabyin shapraw ai mang hkang lam ni hpe yan hparan lu hkra mahtai tam shakut nga ai hpung tang hpaji ning hkring ni, jak hpaji ning hkring ni hpe mung shanhte a shakut shaja ai magam lam ni a matu chyeju dum shakawn gying nga ga ai. Rai tim mung, mabyin masa ni hpe yu maram dat yang, sut hpaga akyu amyat a matu yaw shada ai nna shing gyim masha ni galaw nga ai mang hkang yan lam ni gaw kaja wa nga yang mungkan ga a tsawm htap mai kaja lam ni hpe shayawm kau ya nga ai. Hpung tang hpaji ni madang rawt tsaw jat wa ai hte rau lang ra ai arung arai ni mung grau grau she law jat wa shangun ai masa byin nga ai. Hpa hte mung shara galai nmai ai, hpa lam hte mung galai shahtuk shatsawm nlu mai ai mi na nga nga chyelu mungkan ga a tsawm htap mai kaja lam ni hpe shing gyim masha ni gyin shapraw ai arung arai lama ma hte shara galai jahkrat galai shatsawm lu mai na re ngu nna shing gyim masha ni myit sawn nga ai masa rai nga ai.

Makau grup yin shing ra tara masa hten za lam a majaw byin pru nga ai lam ni hte seng nna sawk sagawn ding lik maram ai lam ni galaw ai hta, lamu ga, hka hte nbuung ni hta hpa ni byin pru nga sai ngu ai lam hpe sha sawk sagawn ding lik ai lam ni mung dung galaw chye ma ai. Rai tim mung, hpun kawa dut sat du myeng ni hta byin pru nga ai lam ni hte seng nna sawk sagawn ding lik ai lam ni gaw loi li sha nga chye nga ai. Hpu kawa du sat du myeng amyu baw hpa ni mat hkoi mat wa ai lam ni gaw nau n ahkyak ai masa zawn shatai nga ma ai. Myo mare kaba langai hte langai matut mahkai na matu lam nmaw kaba nnan ni hpaw ai, hkai sun kaba ni hpaw galaw wa ai, lamu ga shara dam pa kaba ba kum shing wang kau ai, hka madim kaba ni galaw nna hka lam ni hpe dim pat shing dang kau ai, ndai zawn re ai lam ni galaw dat ai a majaw, dai grup yin hkna shangu nga pra nga ai du sat du myeng hkrung mahkrung ni shing dang da hkrum mat ai, ndung ndang shamau shamawt hkam sa nmai mat wa ai, Ndai zawn re ai lam ni a majaw nkau amyu baw hpan ni mat hkoi mat wa ai masa de du mat wa ai. Nkau mung dan ni hkan gaw ndai zawn re ai masing kaba ni jahkrat galaw wa ai shaloi dai grup yin hta shanu nga pra nga ai du sat du myeng ni hkaw sa shamu shamawt lu mai na masa ni hpe myit shalawm lajang da ya ai lam ni galaw ma ai, Rai tim mung ndai zawn tsan tsan de mu mada nna myit shalawm galaw ai mung dan ni gaw mungdan kaji kajaw sha naw nga nga ai. Kalang lang du sat mayu baw hpan nkau mi hpe sut hpaga akyu amyat a matu yaw shada nna jai lang wa ai aten masa ni hta gaw, dai dut sat amyu baw hpan ni yawm mat koi wa mat wa na ngu ai lam ni hpe myit shalawm ai lam ni n galaw chye a ai. Dai zaw re lam a majaw langai hte langai shamyen shanang nna byin pra nga ai mungkan shing ra masa ni hta rap nra ai wa ai masa lam ni byin pru ai rai nga ai.

Shawng lam de galu galang myit sawn mada yu nna shingra tara makau grup yin hpe sadi sahka makawp maga ai lam ni galaw na ra nga ai. Rai tim mung shing gyim masha ni gaw ya ya lu mai ai aten kadun akyu amyat ni hpe sha yu nna makau grup yin shing ra tara hpe makawp maga ai lam ni galaw na matu, myit n lawm chye ma ai. Ndai zawn ting kyeng myit myit ai, myit thing kup ai myit masa ni a majaw aten kadun akyu amyat hpe sha yu nna galaw dat ai lam ni a majaw shanhte lu la dat ai akyu amyat ni gaw kachyi sha rai na rai nga ai rai tim, dai zawn rai galaw dat ai a majaw byin pru wa ai hten za lam ni gaw tsun ndang hkra kaba la nga ai. Du sat du myeng amyu baw hpan nkau mi mat hkoi mat wa ai, mat hkoi mat wa na masa byin hkrum nga ai, ngu ai lam ni a majaw sum mat wa shara nga nga ai jahpu manu ni gaw grai nan kaba la nga ai.

Htawm hpang ban na masha ni hkrum kadup wa lu mai ai hkrit hpa tsin lam lam ni hpe mu chye nga ning len ya na zawn myitng thing kup ai myit masa hte tinang a akyu amyat a matu yu mada nna galaw nga ga ai rai yang anhte gaw dai hten za lam ni hpe shabyin ai sakse ni anhte tai wa na ga ai.

Nkau shara buga hkan gaw, nga hkwi nga hkan ai lam ni nmai galaw ai, nam na ashu ashan ni hpe gap sha sat jahtan ai lam ni nmai galaw ai nga nna tara upadi ni hte pat hkum da ai lam ni galaw da ai shara ni mung nga ma ai, ndai zawn re ai masa hte shingra tara hten za lam hpe loi li hkyam sa shangun ai lam ni galaw ai lam nga ma ai. Du sat du myeng ni hpe makawp maga ai lam ni galaw ai hta, du sat du myeng ni law malang shanu nga pra ai nam maling shara buga ni, mat hkoi mat wa na matu tsang shara nga wa ai du sat du myeng ni nga ai shara buga ni hpe madung da nna makawp maga ai lam ni galaw mai ai, nga nna kung kyang ai hpaji ning hkring ni hpaji jaw da ai lam ni mung nga nga mali ai.

Nkau shara ni gaw shingra tara a matu lak san makawp maga lam ni galaw da ra ai shara ni rai chye ai, nkau shara ni gaw ahkyak ai lu lang hka ni ding run lu la nga hkra zing hkyam makawp maga da ra ai maling shara ni rai chye ai, lak lai ai du sat du myeng ni lak san nga pra ai shara ni mung nga chye ai ndai zawn re ai shara buga ni hpe lak san madung ahkyak shatai nna tara upadi ni jahkrat nna makawp maga ai lam ni galaw ra na re, nga nna wa sarabyin Francis shi a laika hta matsun da nga ai, ngam nga ai daw hpe du wa na bat lamang hta matut tang madun mat wa na nnga ai.

 

Daw (7) - Shingra tara hten za lam hpe hkyam sa shangun ai lam ni shara nkau mi hkan galaw ai lam ni nga ai. Grau nna du sat du myeng ni law malang shanu nga pra ai nam maling shara buga ni, mat hkoi mat wa na tsang shara nga wa ai du sat du myeng ni shanu nga pyaw ai shara buga ni hpe madung da nna makawp maga ai lam ni galaw mai ai, ngu ai daw hpe lai wa sai bat lamang hta tang madun lai wa sai rai nga ai.

Nkau shara ni gaw shingra tara a matu lak san makawp maga lam ni galaw da ra ai shara ni rai chye ai, bai nkau shara ni gaw ahkyak ai lu lang hka ni ding run lu la nga hkra zing hkyam makawp maga da ra ai maling shara ni rai chye ai, nkau shara ni gaw lak lai ai du sat du myeng ni lak san nga pra ai shara ni mung nga chye ai, ndai zawn re ai ginra shara ni hpe lak san madung ahkyak shatai nna tara upadi ni jahkrat let makawp maga ai lam ni galaw ra na re, nga nna wa sarabyin Francis tsun shadum da nga ai.

Ndai zawn rai tara upadi ni jahkrat nna lak san makawp maga da ra ai ginra shara ni ngu ai hta, ga shadawn, Africa dan na Amezon ngu ai dam lada pa kaba hte Dingda America dan na Congo pa kaba ni rai nga ai, ndai shara ni gaw san seng ai nbung ni hpe shabyin shapraw ya ai shara dam pa kaba ni rai nga ai majaw mungkan ga a sin wawp ngu nna pyi tsun shakawn ai shara ni rai nga ai. Dai zawn sha lu lang hka law law shabyin shapraw ya ai shara ni hte hkyen bum ni nga ai shara ni hpe mung lak san makawp maga ai lam ni galaw ra na rai nga ai. Ndai zawn re ai shara buga ni gaw mungkan ting a matu hte, matut nga pra wa na ban hte ban na shing gyim masha ni a yawng a matu kade akyak ai ginra shara ni re ngu ai hpe anhte chye nga ga ai.

Kahtet hkam nam maling kaba ni tu kaba ai shara buga tha byin pru chye ai katsi kahtet rap ra ai masa lam ni a majaw, ndai nam maling ni hpe machyu nna nga pra ai, law la hti ndang ai, du sat du myeng hkrung kanu ni hkum hkra mung dai maling ni tha mu mada lu nga ai. Rai tim mung dai nam maling kaba ni hpe hkai lu hka sha galaw na matu ngu ai yaw shada ai lam ni hte kran kadawng wan nat sharu kau ai, hkai lu shai sha galaw na matu lamu ga ni hpe ganau htu shara ai lam ni galaw kau ai a majaw, law la ai du sat du myeng baw hpan ni aten kadun laman mat hkoi mat wa ai hte, dai shara buga ni mung hkai lu hkai sha nmai ai, hkrun hkraw ai zai bru jang pa ni zawn byin ngam taw nga mat ai rai nga ai.

Ndai zawn re ai shara buga ni hte seng nna tsun ding lun ai lam ni galaw ai hta mung lam magup hpe myit shalawm nna rap shara tsun ding lun ai lam ni galaw ra na rai ga ai. Ndai shara buga ni hpe makawp maga lam ni galaw na matu ngu madun jahpai nna maga mi de gaw mungkan hte shadang nna hpaga kaba galaw sha nga ai zawn re ai masa hpe ni mu chye ra nga ai zawn, mungdan langai hte langai a awm dawm up hkang ai daru magam ahkaw ahkang ni hpe mung hkungga manu shadan hkat ai lam ni nga ra na rai ga ai.

Amezon ngu ai dam lada nam maling pa kaba ginra gaw mungkan mungdan law law shang lawm ai hpaga hpung kaba ni a akyu hpe sha shabyin ya nga ai majaw, ndai ginra hpe mungkan mungdan uhpung ni a up reng ai npu hta tawn da ra ai, nga nna tsun bawng ban tang madun lam ni galaw wa nga ma ai rai nga ai. Ndai zawn re ai mang hkang lam ni hpe masha yawng na chye su hprang wa hkra galaw ya nga let dai mang hkang hpe jawm yan ai lam hta n-gun dat shang lawm nga ai mungdan law law hte seng ai uhpung uhpawng ni, mungdan langai hpra hta hpaw ning htan da ai uhpung uhpawng ni a shakut shaja ai lam ni hpe mung shakawn shgarau ai lam ni galaw gying nga ai.

Ndai uhpung uhpawng ni kaw nna seng ang ai mungdan ni hpe shadut shatsam ai lam ni galaw ya nga let, dai mungdan ni kaw nna makau grup yin shing ra masa hpe nbyin nmai makawp maga lam ni galaw wa hkra, masha law law a akyu ara ni hpe tau yu nna nhprang sut rai ni hpe makawp maga zing sum hting da ai lam ni galaw nga hkra, shadut n-gun jaw ai lam ni galaw nga ma ai rai nga ai.

Kachyi mi pyi garai n ahtu hkra shi ai hpun maling mala kaba ni hpe kran sharu kau nna hkai sun kaba ni galaw kau let hpun amyu baw hpan langai mi hpe sha hkai shatut ai lam ni hpe atsawm sawk sagawn ding lik yu ai lam ni nnga ai sha galaw chye ma ai. Hpun baw hpan hkum sum hpa, nam pu nam pan baw hpan hkum sum hpa tu rawng nga ai maling kaba nawng nawng hpe kran sharu kau nna hpu baw hpan amyu langai mi hpe chyu sha hkai shatut da ai lam galaw ai gaw du sat du myeng baw hpan hkum sum hpa sak hkrung nga pra nga lu na matu kaja ai shara nbyin tai lu shangun na rai nga ai.

Dai zawn sha, madi ban nyap ai lamu ga katsing ni hpe hkai lu hkai sha mai ai lamu ga byin tai hkra gram lajang lai kau dat ai lam ni galaw kau ai a majaw mung, mi na nga nga ai du sat du myeng hkrung kanu baw hpan law law hpe sum shamat kau shangun lu nga ai. Nkau pang lai hka kau mayan hkum pup hkum pa nga ai shara hkan shingra masa hpe rap shara ya na matu, tu kaba nga ai hka kau mayan hpun ni mat hkoi mat wa ai lam ni mung tsang ra ai masa rai nga ai.

Kaga ahkyak ai mabyin langai mi gaw, hka hta pyau chyai ai nga baw hpan hkum sum hpa ni hkrum kadup nga ai mang hkang lam rai nga ai. Hka pang lai nam muk dara ngu ai gaw, mungkan ga ting ra ai hka law malawng hpe sum thing da ya ai shara rai nga ai zawn, baw hpan law la ai nga hpan hkum sum hpa hte hka hta pyau chyai ai hkrung kanu baw hpan hkum sum hpa hpe zin lum zing kyem da ya ai shara mung rai nga ai. Hka hta shanu pyau chyai nga ai, nga hte kaga baw hpan ni gaw law la nga ai majaw nkau mi hpe nga yang shing gyim masha ni pyi garai nachye nmu yu ai baw hpan ni mung law law naw lawm nga rai nga ai. Rai tim mung lam amyu myu a majaw ndai nga baw hpan hkum sum hpa ni gaw hkrit tsang ra ai masa hte hkrum kadup nga masai rai nga ai. Shing gyim masha ni a tara n lang ai hkrup mara nga hkwi nga hkan sha ai magam bungli ni a majaw shing gyim masha ni law law a matu malu masha, sha hpa tai ya nga ai, hka shi, hka nu, pang lai nam muk dara hkan shanu nga ai nga baw hpan nakau mi grai taw mat wa ai masa byin nga sai rai nga ai.

Nga hkwi sha ai masha nkau mi nga yang, shanhte ra sharawng ai nga baw hpan hte nga kaba ni hpe sha lata tsan la nna ngam ai nga kaji ni law law hpe hka gin gau mayan hkan majoi ru sum pum kau da ai lam ni galaw chye ma ai. Hka kata na nga ni a sha hpa ni hpe shing gyim masha ni jahten kau ya ai, dai ni hpe shanhte lu sha nna anhte shing gyim masha ni a matu malu masha bai nhtang kayin tai ya nga ai, ngu ai gayin akyu jaw nga ai mabyin hpe shing gyim masha ni nkaw nlaw di kau nga ma ai, nga nna wa sarabyin tsun madi madun da nga ai. Pang lai lung hkrung ni hten za wa nga ai mabyin masa hte seng nna wa sarabyin tsun madi madun da ai lam ni hpe du wa na ra ai lamang hta matut tang madun mat wa na nngai, ngu tsun let dai ni na lamang hpe ndai kaw naw jahkring sai rai.

 

Ka Lajang ai – Wajau Bernard Dashi Tang Ji

                        RVA Jinghpaw Nsen Shapoi Dap Lit Hkam

                        Manila, Philippines.

 

Matut Mahkai Ga

Facebook